Kime yönelik: Gazeteci, araştırmacı, öğrenci, yatırımcı okuryazarı Ne öğreneceksiniz: Hangi kaynağın neyi ölçtüğü · Hangi verilerin karşılaştırılabilir olmadığı · En sık yapılan 5 hata
Temel ilke: her veri aynı şeyi ölçmez
Savunma sanayii verilerinde en sık yapılan hata, farklı şeyleri ölçen kaynakları aynıymış gibi karşılaştırmaktır. Bu rehber, o hatayı önlemek için yazılmıştır.
Kaynak-ölçüm tablosu
| Kaynak | Neyi ölçer | Birim | Neyle karşılaştırılamaz |
|---|---|---|---|
| SSB | Savunma+havacılık mal ve hizmet ihracatı | ABD doları | — |
| TİM | Mal ihracatı (gümrük bazlı) | ABD doları | SSB toplamıyla birebir aynı değildir (kapsam farkı) |
| SIPRI | Büyük konvansiyonel silah transfer hacmi | TIV | Dolar bazlı hiçbir veriyle |
| NATO | Savunma harcaması (ihracat değil) | GSYH % / USD | İhracat verisiyle |
| KAP | Şirket finansal/operasyonel verisi | TL/USD/adet | Şirketler arası kapsam notu olmadan |
Hata 1 — SIPRI TIV'i dolar sanmak
En yaygın hata budur. SIPRI'nin TIV (Trend Indicator Value) birimi bir para birimi değildir. Transfer edilen askerî kaynağın hacmini temsil etmeyi amaçlar; ticari satış fiyatını değil.
"Türkiye'nin SIPRI verisine göre silah ihracatı X" cümlesi, TIV'i dolar gibi sunuyorsa yanlıştır.
Hata 2 — İhracat ile sözleşmeyi karıştırmak
Bir yılda imzalanan yeni sözleşme tutarı ile o yılın gerçekleşen ihracatı farklı büyüklüklerdir. Sözleşme gelecekteki teslimatı ifade eder; ihracat gerçekleşmiş satışı.
Hata 3 — Ciroyu ihracat sanmak
Sektör cirosu toplam faaliyet hacmini; ihracat ise yalnız yurt dışı satışı gösterir.
Hata 4 — Sıralamayı metodolojisiz aktarmak
"Dünyada X'inci" iddiaları kaynak, metodoloji ve yıl belirtilmeden anlamsızdır. Dolar bazlı sıralama ile SIPRI TIV bazlı sıralama farklı sonuç verir.
Hata 5 — Çelişen kaynakları görmezden gelmek
Aynı gösterge için farklı resmî kaynaklar farklı rakam verebilir. Örneğin sektör firma sayısı, SSB kurumsal sitesinde 3.500+, SSB Başkanı'nın Şubat 2026 açıklamasında 4.000+ olarak geçmektedir.
Doğru yaklaşım rakamı seçmek değil, farkı göstermektir.
Savunma Atlas bu ilkeleri nasıl uygular
- Her veri kartında: kaynak · birim · dönem · kapsam · metodoloji notu · karşılaştırılabilirlik uyarısı
- SIPRI serisi dolar serisiyle asla aynı eksende gösterilmez
- Çelişen kaynaklar veri notu kutusunda açıklanır
İlgili sayfalar
SIPRI TIV nedir? · Bakiye sipariş nedir? · Metodoloji
Ayrıntılı bakış
Beş hatanın ortak kökü aynıdır: sayı taşınırken, sayıyı üreten tanım geride bırakılır. Bir gösterge kaynağından koparıldığında birimi, kapsamı ve dönemi görünmez hâle gelir; geriye karşılaştırmaya elverişli görünen çıplak bir rakam kalır. Alıntı zinciri uzadıkça bu boşluk büyür ve sayı, hiç ölçmediği soruların yanıtı olarak kullanılmaya başlar. Pratik önlem tektir: her rakamı kaynak, birim, dönem ve kapsam dörtlüsüyle birlikte taşımak; dördünden biri eksikse rakamı karşılaştırmada kullanmamak.
Sık sorulan sorular
İki kaynak farklı sayı veriyorsa hangisi doğrudur? Soru çoğu zaman yanlış kurulur; önce iki kaynağın aynı şeyi ölçüp ölçmediği sınanır. Kapsamlar farklıysa ikisi de kendi tanımı içinde doğrudur.
Farklı birimdeki seriler aynı grafikte gösterilebilir mi? Gösterilemez. Ortak eksen, aralarında bulunmayan bir karşılaştırılabilirlik iması üretir.